استاندارد فضا و تاسیسات آزمایشگاه و 6 نکته تاسیس آن

نقش الزامات فضا و تاسیسات آزمایشگاه در ایمنی، بهره‌وری و کیفیت نتایج آزمایشگاهی

رعایت استاندارد فضا و تاسیسات آزمایشگاه در ایمنی و طراحی آزمایشگاه از وقوع حوادث شیمیایی، فیزیکی و میکروبی جلوگیری می‌کند. سیستم‌های تهویه مناسب، هودهای شیمیایی و بیولوژیک، دسترسی به دوش‌های اضطراری و چشم‌شوی، از جمله الزامات فضا و تأسیسات آزمایشگاه هستند که ایمنی کارکنان را تضمین می‌کنند.

استانداردهای فضا و تجهیزات همچنین بهره‌وری را افزایش داده و جریان کار در بخش‌های مختلف آزمایشگاه را بهینه می‌کند. طراحی آزمایشگاه تشخیص طبی و آزمایشگاه شیمی طبق استانداردهای ISO و NFPA موجب می‌شود نتایج آزمایش‌ها قابل اعتماد باشند و کیفیت خدمات آزمایشگاهی ارتقا یابد.

مروری کوتاه بر استاندارد های ملی و بین‌المللی

استانداردهای ملی ایران ISIRI و استانداردهای بین‌المللی مانند ISO، ANSI و NFPA، چارچوب مشخصی برای طراحی فضا و تاسیسات آزمایشگاه ارائه می‌دهند. این استانداردها شامل ابعاد فضا، طراحی جریان کار، تجهیزات ایمنی و شرایط محیطی آزمایشگاه می‌شوند.

مؤسسه ملی استاندارد آمریکا[۱] (اختصاری ANSI) یک مؤسسه خصوصی غیرانتفاعی است که بر روند ایجاد استانداردهای جامع اختیاری برای محصولات، خدمات، روندها، سیستم‌ها، و کارمندان آمریکا نظارت می‌نماید.[۲] این مؤسسه همچنین استانداردهای آمریکا را با استانداردهای جهانی تطبیق می‌دهد تا بتوان از آن‌ها به صورت جهانی نیز استفاده نمود.

مقایسه استانداردهای ملی و بین‌المللی نشان می‌دهد که رعایت همزمان الزامات فضا و تجهیزات و استاندارد شرایط محیطی آزمایشگاه، موجب همخوانی با بهترین شیوه‌های بین‌المللی و کاهش خطرات محیطی می‌گردد. این استاندارد فضا و تاسیسات آزمایشگاه برای طراحی آزمایشگاه میکروبیولوژی، مواد غذایی و تشخیص طبی کاربرد عملی دارند.

استاندارد های طراحی فضا های آزمایشگاهی

استانداردهای طراحی فضاهای آزمایشگاهی بر اساس اصول ایمنی، بهداشت حرفه‌ای و بهینه‌سازی جریان کار تدوین شده‌اند و هدف آن‌ها ایجاد محیطی امن، کارآمد و قابل توسعه برای فعالیت‌های تحقیقاتی و تشخیصی است.

رعایت این استاندارد فضا و تاسیسات آزمایشگاه باعث کاهش خطرات احتمالی، افزایش بهره‌وری کارکنان و تضمین کیفیت عملکرد آزمایشگاه می‌شود. در ادامه به برخی از آنها اشاره نموده ایم.

متراژ و ابعاد استاندارد آزمایشگاه‌ ها

فضای آزمایشگاه باید متناسب با نوع فعالیت و تعداد کارکنان طراحی شود. حداقل ارتفاع سقف آزمایشگاه 2.7 متر و کف و دیوارها باید قابل شستشو باشند. برای آزمایشگاه‌هایی که ضایعات خطرناک تولید می‌کنند، ساختمان‌های مسکونی توصیه نمی‌شوند.

علاوه بر فضای کاری، باید فضای انبار، فضای پشتیبانی و بایگانی اسناد نیز در طراحی لحاظ شود. در آزمایشگاه‌های تشخیص طبی، آزمایشگاه میکروبیولوژی و آزمایشگاه مواد غذایی، حداقل فضای مورد نیاز باید به نحوی باشد که امکان تغییر و توسعه فعالیت‌ها در آینده فراهم باشد.

ارتفاع سقف و استاندارد دما و رطوبت آزمایشگاه

ارتفاع سقف و تهویه مناسب از الزامات اصلی استاندارد فضا و تاسیسات آزمایشگاه است. سیستم تهویه باید توانایی تعویض هوا حداقل 12-16 بار در ساعت را داشته باشد و هوای آلوده از طریق هودها به خارج هدایت شود.

نورگیری کافی و کنترل دما و رطوبت آزمایشگاه نیز اهمیت بالایی دارد. رطوبت کمتر از ۲۰٪ باعث ایجاد الکتریسیته ساکن و رطوبت بیش از ۵۰٪ موجب بهم چسبیدن مواد می‌شود. استاندارد دما و رطوبت آزمایشگاه در طراحی آزمایشگاه شیمی و تشخیص طبی باید رعایت گردد.

طراحی جریان کار (Workflow) و تقسیم‌ بندی بخش‌ ها

طراحی جریان کار آزمایشگاه باید به گونه‌ای باشد که بخش‌های کاری، شستشو، استریلیزاسیون و انبار از یکدیگر مجزا باشند. این طراحی مانع آلودگی متقاطع و بهینه‌سازی استفاده از تجهیزات می‌شود.

تخصیص فضای آزمایشگاه باید مطابق اهداف آزمایشگاه باشد و امکان تغییر و توسعه فعالیت‌ها فراهم شود. مسیرهای ایمنی و دسترسی به تجهیزات باید به گونه‌ای طراحی شوند که کارکنان بدون تداخل و خطر فعالیت کنند.

دسترسی و مسیر های ایمنی

دسترسی کارکنان و مسیرهای ایمنی از الزامات آزمایشگاه هستند. نصب کپسول‌های آتش‌نشانی به ازای هر ۵۰ متر مربع و ایجاد سیستم هشدار حریق، جزو الزامات استانداردهای ایمنی محسوب می‌شوند.

پنجره‌های آزمایشگاه باید دارای توری باشند و فضای کافی برای غذاخوری و کمدهای قفل‌دار فراهم شود. همچنین، مسیرهای خروج اضطراری باید بدون مانع و به سرعت قابل دسترسی باشند.

تأسیسات و تجهیزات حیاتی آزمایشگاه

تأسیسات و تجهیزات حیاتی آزمایشگاه نقش کلیدی در ایمنی، بهره‌وری و عملکرد صحیح محیط‌های آزمایشگاهی دارند و رعایت استانداردهای مربوط به نصب و نگهداری آن‌ها ضروری است. این تجهیزات علاوه‌بر ایجاد شرایط محیطی مناسب، از بروز حوادث و آلودگی جلوگیری می‌کنند.

تأسیسات مکانیکی و برقی

برق، سیستم‌های تهویه، گازهای آزمایشگاهی و سیم‌کشی‌ها باید طبق استاندارد فضا و تاسیسات آزمایشگاه نصب شوند. تجهیزات حساس باید به زمین متصل و از نوسانات برق محافظت شوند.

در طراحی آزمایشگاه تشخیص طبی و آزمایشگاه شیمی، ظرفیت برق و مقاومت سیم‌ها بر اساس بار تجهیزات محاسبه می‌شود. روشنایی مناسب و تامین تهویه برای محیط کار ایمن الزامی است.

سیستم‌ های تأمین آب و دفع فاضلاب

طبق استاندارد فضا و تاسیسات آزمایشگاه، آزمایشگاه‌ها باید دارای سینک‌ها، کف‌شوی‌ها و سیستم دفع فاضلاب مناسب باشند. تعبیه کف‌شوی در اتاق شستشو الزامی است و آب مصرفی باید مطابق استانداردها تصفیه و دفع گردد.

سیستم آب باید برای بخش‌های مختلف آزمایشگاه میکروبیولوژی و تشخیص طبی کافی و ایمن باشد. این تأسیسات به حفظ شرایط محیطی مناسب و جلوگیری از آلودگی کمک می‌کنند.

تجهیزات ایمنی: هود های شیمیایی، دوش ایمنی، چشم‌ شوی اضطراری

هودهای شیمیایی و بیولوژیک، دوش‌های اضطراری و چشم‌شوی باید در مکان‌های مناسب و نزدیک به بخش‌های پرخطر نصب شوند. هودها باید مطابق سطح ایمنی زیستی (BSL) انتخاب شوند.

در آزمایشگاه‌های سطح ۲ و بالاتر، استفاده از هود لامینار و هود بیولوژیک الزامی است. این تجهیزات ایمنی، جلوگیری از حوادث و حفظ سلامت کارکنان را تضمین می‌کنند.

استاندارد های ایمنی و بهداشت حرفه‌ ای

استانداردهای ایمنی و بهداشت حرفه‌ای در استاندارد فضا و تاسیسات آزمایشگاه چارچوبی جامع برای حفظ سلامت و امنیت کارکنان و محیط کار فراهم می‌کنند و رعایت آن‌ها نقش اساسی در پیشگیری از حوادث و ایجاد محیط کاری ایمن دارد. در ادامه به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

الزامات حفاظت فردی (PPE)

در استفاده از لباس کار، دستکش، عینک و سایر تجهیزات حفاظت فردی برای همه کارکنان الزامی است. این تجهیزات باید مطابق نوع فعالیت و خطرات موجود انتخاب شوند.

آموزش کارکنان در خصوص استفاده صحیح از PPE و نصب دستورالعمل‌های ایمنی، احتمال بروز حوادث را کاهش می‌دهد و رعایت استانداردهای فضا و تاسیسات آزمایشگاه را تکمیل می‌کند.

مدیریت مواد شیمیایی و بیولوژیکی

طبق استاندارد فضا و تاسیسات آزمایشگاه مواد شیمیایی و بیولوژیکی باید در کابینت‌ها و قفسه‌های مقاوم، تفکیک شده و در شرایط محیطی مناسب نگهداری شوند. مواد اشتعال‌زا و فرار باید تهویه مناسب داشته باشند.

این مدیریت صحیح در آزمایشگاه‌های شیمی و میکروبیولوژی، از بروز حوادث جلوگیری کرده و شرایط محیطی آزمایشگاه را مطابق استاندارد فضا و تاسیسات آزمایشگاه حفظ می‌کند.

پیشگیری از حوادث و حریق در آزمایشگاه

پیشگیری از حوادث و حریق یکی از اصول اساسی ایمنی در محیط‌های کاری و آزمایشگاهی است. این شامل شناسایی خطرات بالقوه، نصب و نگهداری سیستم‌های هشداردهنده و اطفای حریق، آموزش کارکنان در خصوص اقدامات اضطراری و اجرای برنامه‌های ایمنی منظم می‌شود.

رعایت دستورالعمل‌های ایمنی در استفاده از تجهیزات و مواد خطرناک، همراه با کنترل دسترسی به مناطق پرخطر، نقش مهمی در کاهش احتمال وقوع حوادث و جلوگیری از گسترش آتش دارد و اطمینان می‌دهد که محیط کار همواره مطابق استاندارد فضا و تاسیسات آزمایشگاه و بهداشت حرفه ای باقی بماند.